HIV Vaccine

Sáng nay ngồi đọc bài review về hiệu quả của cắt bao quy đầu (male circumcision) trong phòng lây nhiễm HIV rồi tự dưng nhớ là mình có hứa sẽ viết đôi dòng về tiên lượng sản xuất vaccine phòng HIV. Xin tóm lại đôi dòng dựa trên tinh thần buổi thảo luận tôi có tham dự nhân ngày thế giới phòng chống AIDS (1 tháng 12 năm 2009).

Vài khái niệm cơ bản

Nôm na thì vaccine là một phần của vi khuẩn, virus hoặc ký sinh trùng được đưa vào cơ thể người để dạy cho hệ thống miễn dịch của con người cách phát hiện và tiêu diệt mầm bệnh. Vaccine cần có tính kháng nguyên (antigen) và không gây hại cho người nhận.

Kháng thể (antibody), được tạo ra bởi tế bào bạch cầu lympho B (B lymphocytes) là một loại protein có thể gắn, trung hòa và tiêu diệt vi khuẩn/ virus khi chúng xâm nhập cơ thể. Mỗi loại kháng nguyên chỉ có khả năng gắn và ngăn chặn một loại kháng nguyên nhân định, dựa trên một phần đặc hiệu trên bề mặt kháng nguyên.

Kháng thể trung hòa trong nhiễm HIV (neutralizing antibody) có khả năng phát hiện và tiêu diệt virus, ngăn chặn chúng xâm nhập vào tế bào lympho CD4 của người. (Tế bào CD4 là thành phần quan trọng trong cơ chế đáp ứng miễn dịch ở người). Hiện nay người ta đang thu nhập các loại kháng thể loại này từ những người nhiễm HIV mà không phát bệnh AIDS để có những hiểu biết hơn nhằm phục vụ cho việc sản xuất vaccine. Tuy nhiên, kháng thể loại này mới thu được chủ yếu ở Bắc Mỹ và Tây Âu.

Tại sao việc sản xuất HIV vaccine lại khó đến vậy? Có 3 nguyên nhân chính cản trở việc sản xuất HIV vaccine:

1) HIV có khả năng tự nhân lên một cách nhanh chóng nhất trong các loại virus. Ở mỗi vùng địa lý khác nhau có các nhóm dưới type (subtypes = clades) khác nhau. Mỗi subtype này gồm rất đa dạng các chủng khác nhau (genetic variations) và nguy hiểm hơn cả là chúng nhân lên vô cùng nhanh trong mỗi cá thể mà chúng xâm nhập. Trên thực tế, sự đa dạng của HIV ở chỉ một người nhiễm HIV trong vòng vài năm còn nhiều hơn tổng số chủng virus cúm được phát hiện trên toàn cầu trong 1 mùa cúm. Chính vì điều này mà các nhà khoa học chưa tìm ra một loại vaccine nào có thể giúp cơ thể người nhận ra và tiêu diệt tất cả các chủng virus HIV khác nhau.

2)Vì chưa có 1 cá thể nào được biết có khả năng loại bỏ việc nhiễm HIV nên ta chưa hiểu chắc chắn phần nào của hệ thống miễn dịch tham gia vào việc tiêu diệt HIV. Và cũng vì vây không biết cần phải củng cố (replicate) phần nào của hệ thống miễn dịch.

3) Hệ thống miễn dịch có 1 giai đoạn rất ngắn mà kháng thể trung hòa (neutralizing antibody) có thể tiêu diệt được HIV trước khi virus này gắn một cách bền vững vào chủ nhân của chúng.

Mục tiêu của những nhà khoa học hiện nay là sản xuất được HIV vaccine có khả năng: 1) chống lại sự xâm nhập của virus; hoặc 2) làm chậm quá trình tiến triển sang giai đoạn AIDS từ khi nhiễm HIV. Cũng dựa trên những khó khăn mà sau 3 phase thử nghiệm lớn với hàng trăm loại vaccine đã được thử nghiệm, các nhà khoa học hiện nay đi theo hướng sản xuất vaccine có khả năng tạo đáp ứng miễn dịch thông qua cả 2 cơ chế miễn dịch tế bào (cell-mediated immunity- ở cơ chế này các tế bào lympho T, T diệt, và đại thực bào sẽ tham gia vào quá trình tiêu diệt mầm bệnh khi ) và kháng thể trung hòa (neutralizing antibodies).

Kết quả thử nghiệm HIV vaccine tại Thái Lan (Phase III HIV vaccine trial).

Kết quả thử nghiệm HIV vaccine (gồm 2 liều, prime and boost) tại Thái Lan được thông báo hồi cuối tháng 9 vừa rồi đã tạo thêm niềm tin cho các nhà khoa học. Nghiên cứu đã được công bố trên New England Journal of Medicine hồi tháng 10. Mặc dù hiệu lực phòng chống (efficacy) chỉ là 32% nhưng đây là một kết quả tin cậy. (Tỉ lệ nhiễm HIV trong nhóm dùng vaccine giảm 32% so với nhóm không dùng vaccine). Nghiên cứu được thiết kế, xử lý số liệu rất chặt chẽ. Tác giả sử dụng survival analysis có cân nhắc các yếu tố có ảnh hưởng đến kết quả (intention to treat, per protocol and modified intention to treat) và kết quả đều có ý nghĩa thống kê (significant). Đường cong Kaplan-Meier cũng cho thấy số nhiễm trong nhóm dùng vaccine luôn thấp hơn số nhiễm trong nhóm dùng placebo. Tuy nhiên các nhà khoa học vẫn chưa hiểu cơ chế nào dẫn đến hiệu lực phòng HIV của vaccine này. Vaccine cũng không làm giảm lượng virus trong máu hay làm tăng bạch cầu CD4. Một câu hỏi nữa đặt ra là vaccine này có thể chỉ có tác dụng trong các nhóm có nguy cơ lây nhiễm thấp– vaginal sex. Có thể vaccine không có tác dụng trong nhóm chích ma túy vì cùng vaccine này được thử nghiệm trước đây đã bị thất bại. (Không đủ cỡ mẫu để xử lý phân tầng cho các nhóm nguy cơ khác nhau. Thailand vaccine trial gồm chủ yếu người heterosexual).

Tôi có hỏi, vậy tiên lượng nào cho HIV vaccine trong thập kỷ tới? Ông Anthony Fauci, giám đốc Viện Dị ứng và Bệnh Truyền nhiễm (NIAID) thuộc Bộ y tế Hoa Kỳ (NIH) trả lời: hy vọng sẽ có HIV vaccine với hiệu lực phòng chống (efficacy) 50-60% trong vòng vài năm nữa. Đây là một tin vui nhưng cũng không hẳn vì như vậy vẫn chưa mong có vaccine có hiệu lực phòng chống 100%, ít nhất là trong thập kỷ mới này. Tuy nhiên, với nhiều quốc gia, nơi có tỉ lệ nhiễm bệnh cao thì việc có vaccine với hiệu lực phòng chống 50-60% cũng sẽ góp phần đáng kể vào giảm số nhiễm HIV.

Trong khi vaccine chưa ra đời, chúng ta vẫn cần một chương trình phòng chống HIV toàn diện, trong đó có vài điểm đáng chú ý:

1) Cắt bao quy đầu: đã có hàng loạt nghiên cứu được công bố trên tạp chí y học The Lancet cho thấy hiệu lực phòng chống của cắt bao quy đầu là khá cao (50%). Các ông bố bà mẹ hãy đi cắt bao quy đầu cho con mình vì tác dụng này. Hơn nữa, theo cá nhân tôi, cắt bao quy đầu giúp vệ sinh hơn và nhìn sexy hơn. Một số nước ở Tây Phi nơi có tỉ lệ cắt bao quy đầu cao, như Nigeria, có tỉ lệ nhiễm HIV thấp hơn nhiều lần các nước khác trong vùng. Hiện USAID tài trợ một dự án gần 20 triệu đô cho cắt bao quy đầu tại châu Phi. Chương trình được thực hiện bởi nhiều tổ chức, trong đó Population Services International nắm vai trò chính.

2) Giảm lượng virus trong máu thông qua điều trị. Thuốc kháng virus hiện nay rất tốt, những người tham gia điều trị và có lượng virus trong máu ở ngưỡng undetectable thì gần như không còn khả năng lây cho người khác. Nhờ thuốc kháng virus, các nước phát triển đã chặn đứng gần như hoàn toàn việc lây nhiễm tứ mẹ sang con (chỉ còn 0-2%). Các nước đang phát triển cũng hoàn toàn làm được điều này nếu các bà bầu được xét nghiệm HIV.

3) Gels, creams (microbicines) dùng cho bề mặt âm đạo (hay rectum) khi quan hệ tình dục, hiện đang được thử nghiệm tuy nhiên vẫn thất bại. Kết quả mới nhất vừa được Population Council thông báo những ngày cuối cùng của năm 09. Một thế hệ gel mới được thử nghiệm thành công trên động vật sẽ được tiếp tục tiến hành thử nghiệm trên người. Gels rất cần thiết cho phụ nữ ở các nước nghèo, đặc biệt châu Phi bởi là phương tiện dễ dàng sử dụng và không bị đàn ông cản trở.

4) Thuốc kháng virus liều thấp dùng hàng ngày cho những người có nguy cơ cao, hiện đang được thử nghiệm ở cả Mỹ lẫn châu Phi, đã cho những kết quả đáng khích lệ, hy vọng sẽ có những công bố trong thời gian tới.

5) Và tất nhiên không thể thiếu các chương trình phòng chống nhằm tăng cường an toàn tình dục, an toàn tiêm chích, giảm số bạn tình, tăng cường xét nghiệm và điều trị sớm, giảm sinh vv.

Các tổ chức tham giam vào thử nghiệm vaccine hiện nay gồm: Bộ Y tế Mỹ (NIH), Mạng lưới thử nghiệm HIV vaccine (HIV Vaccine Trials Network), Chương trình nghiên cứu HIV vaccine của quân đội Mỹ (the US Military HIV Research Program) , và Sáng kiến AIDS vaccine quốc tế (the International AIDS Vaccine Initiative).