Thằng cháu lớn nhất nhà được liệt vào thành phần cá tính và bướng. Cháu và chị gái mấy năm gần đây có rất nhiều bất đồng và ngày càng có chiều hướng gia tăng. Nhìn kỹ thì thấy nó cũng giống y chang cái tuổi 16 –20 của mình. Nguyên nhân của những xung đột này là do quá trình phát triển nhân cách và quá trình tạo tính độc lập của vị thành niên. Nhìn từ khía cạnh tâm lý học/ khoa học hành vi, quá trình trên diễn ra thông qua 3 bước: Tách rời, khác biệt và đối lập (separation, differentiation and opposition).
1) Tách rời là quá trình tránh xa sự ảnh hưởng của cha mẹ, thiết lập sự riêng tư cá nhân, chịu ảnh hưởng nhiều từ bạn bè/nhóm (peer), và tăng cường hoạt động với nhóm hơn là với cha mẹ. Chúng cũng quan tâm đến việc liệu cha mẹ có quyền đụng chạm đến những vấn đề riêng tư của chúng hay không?
2) Khác biệt là quá trình thay đổi, tìm kiếm mối quan tâm và hình ảnh riêng cho chính chúng giống như một cá thể riêng biệt (as an authentic person). Giai đoạn này sẽ dễ thấy vị thành niên có những hành vi, ăn mặc, nói năng, điệu bộ khác với những gì được cha mẹ cho là chuẩn mực.
3) Đối lập là giai đoạn vị thành niên sẵn sàng đối đầu với cha mẹ để tăng cường khả năng tự ra quyết định – đối đầu với parent authority. Đây là giai đoạn dễ xảy ra xung khắc nhất. Vị thành niên có thể cãi cha mẹ, lờ đi những gì cha mẹ yêu cầu chúng làm, và gia tăng sự không tuân thủ (disobey).
Có lẽ sai lầm lớn nhất của các bậc cha mẹ là nhìn nhận sự xung đột giống như một cuộc chiến nhằm giành quyền kiểm soát và quyền ra quyết định. Cha mẹ cần hiểu rất rõ ở điểm này: chính trẻ là người ra quyết định. Nếu không, chúng sẽ càng trở nên ngang bướng thậm chí tiêu cực để khẳng định quyền này. Cha mẹ cũng cần hiểu ở tuổi này, trẻ được quyền hỏi ý kiến – consent hơn là bị ra lệnh – command.
Một điểm mà nhiều nghiên cứu đã chỉ ra đó là, nếu muốn trẻ nghe lời thì việc ra lệnh hoặc trừng phạt sẽ không có hiệu quả bằng việc lắng nghe, thấu hiểu và giải thích cho trẻ. Nếu để trẻ nói ý kiến của chúng, chúng sẽ để yên và lắng nghe cha mẹ giảng giải điều cha mẹ nghĩ/ muốn.
Bất đồng bắt nguồn từ việc cha mẹ và con cái nhìn nhận cùng một vấn đề bằng 2 cách khác nhau. Khác nhau ở quan niệm: cái gì là phù hợp, cái gì đúng, cái gì sai, cái gì đươc phép làm, cái gì cần thiết, cái gì đã, đang và sẽ xảy ra. Khi cha mẹ biết tôn trọng và dung hòa những khác biệt này, mối quan hệ sẽ được tăng cường và cải thiện.
Cũng nên tránh đổ lỗi cho trẻ vì xung đột thường không chỉ là lỗi của một người. Xung đột là kết quả của những hành động phối hợp (cooperative act) và nó cần ít nhất 2 người để có thể hình thành. Trên thực tế, xung đột không phải là khởi điểm của sự không đồng tình (disagreement) mà nó chính là điều cần thiết để tìm kiếm được sự đồng tình. Việc đổ lỗi thường làm cho sự bất đồng trở nên nặng nề hơn. Trẻ sẽ có cảm giác bị victimize và tìm cách đổ ngược lỗi cho cha mẹ.
Theo mình, một cách quan trọng để giải quyết bất đồng là làm sao để cùng chia sẻ những mục tiêu (shared objectives). Ví dụ, mình hỏi, thế mục tiêu của Sơn trong năm nay, trong 4 năm đại học, sau đại học, và trong tương lai xa hơn là gì? Rồi mình hỏi tiếp, thế mong muốn của bố mẹ Sơn là gì? Sơn nghĩ gì về những mong muốn của bố mẹ. Nó có cần thiết không? Mong muốn nào của bố mẹ mà Sơn cho là không thích hợp?
Việc có cùng chung mục đích sẽ dẫn đến có chung giải pháp. Ví dụ, sau đó mình hỏi tiếp, nếu Sơn muốn vào được đại học thì cần phải làm gì? Muốn học cao hơn nữa thì cần phải làm gì trong trường đại học? Cần những bước nào? Ai là người biến những mục tiêu trên thành hiện thực? Bố mẹ có thể giúp được gì? Cậu có thể giúp được gì? Cuối cùng thì nhận thấy tất cả đều cùng có những mục tiêu chung và như vậy thì tại sao cứ tiếp diễn sự bất đồng?
Dựa trên kinh nghiệm và quan sát, mình cho rằng giao tiếp là cách tốt nhất để giải quyết bất đồng giữa vị thành niên và cha mẹ – communication is a key. Tất nhiên, cần giao tiếp có kỹ năng chứ không phải là quát tháo, gào hét, và giao tiếp này phải được thực hiện với thiện chí từ cả 2 phía. (Giao tiếp thực ra quan trọng trong giải quyết bất đồng của mọi loại quan hệ, đặc biệt là trong tình yêu, mà đặc biệt hơn nữa khi các bác già rồi nhưng vẫn máu yêu mấy em nhí nhảnh, xinh tươi). Bất đồng không có nghĩa là cái gì đó sai. Bất đồng là do 2 bên – cha mẹ và vị thành niên – có sự khác biệt về mong muốn, giá trị, nhận thức và niềm tin. Bất đồng ở giai đoạn này không có nghĩa là cha mẹ và con cái sẽ không có mối quan hệ hòa hợp về lâu dài. Trái lại, chúng thường là dấu hiệu của việc họ sẽ hòa hợp – suy từ mình và Papa.
11 comments: